Liederencyclus op gedichten van Joseph von Eichendorff

 

Robert Schumann

 

Een nachtelijk woud met gezang van een nachtegaal onder een sterrenhemel, dat is een typisch decor in de gedichten van Joseph Freiherr von Eichendorff (1788-1857). Bijna twee eeuwen na dato is zijn werk nog steeds populair, misschien omdat stille wouden, hoorbare nachtegalen en zichtbare sterrenhemels steeds zeldzamer worden. Voor eenzaamheid en verliefdheid, twee andere thema’s in Eichendorffs werk, geldt dat natuurlijk niet. Robert Schumann (1810-1856) koos twaalf gedichten van Eichendorff voor zijn cyclus Liederkreis, opus 39 voor een zangstem en piano. Hij schrijft daarover in een brief (15 mei 1840) aan zijn aanstaande echtgenote Clara Wieck: Ik heb weer zoveel gecomponeerd, dat ik het soms heel griezelig vind. Ach, ik kan niet anders – ik zou me dood willen zingen als een nachtegaal. Eichendorffliederen zijn het, twaalf.

Om verschillende redenen heb ik me gewaagd aan een vertaling. In een brief uit januari 1854 schrijft Schumann kort na zijn tournee door Nederland: Ik zag tot mijn verwondering dat mijn muziek in Holland bijna nog meer thuis is dan in mijn vaderland. Waarom zijn liederen dan niet een keer gezongen in een Nederlandse vertaling? En daarnaast uit teleurstelling over het feit dat er weinig kwalitatief vergelijkbare Nederlandse gedichten uit die tijd zijn en nog minder liederen op die gedichten. Waar waren de componisten van liederen op bijvoorbeeld Herdenking van Anthony Staring: Wij schuilden onder dropplend lover, Gedoken aan de plas…?

De metrisch en rijmend vertaalde gedichten van deze cyclus worden gevolgd door de oorspronkelijke gedichten van Eichendorff en de licht gewijzigde versies die Schumann ervan maakte. Hij herhaalde regels, wijzigde de interpunctie en veranderde een enkel woord. Een voorbeeld uit Zwielicht (Schemering). Eichendorff schrijft: Hüte dich, bleib wach und munter! Schumann: hüte dich, sei wach und munter. De verschillen zijn klein, maar Schumann laat niet alleen het uitroepteken weg, maar lijkt er ook van uit te gaan dat de toehoorder nog niet wakker en monter is.

Mijn vertaling is uitdrukkelijk bedoeld om te zingen en een zingbare vertaling stelt andere eisen dan een leesbare vertaling. Een voorbeeld uit hetzelfde lied: Was heut’ gehet müde unter, / hebt sich morgen neugeboren. Een leesbare vertaling zou kunnen luiden: Wat vandaag vermoeid gaat onder / Komt morgen weer op, herboren. Maar de nadruk in de melodie op de eerste lettergreep van de laatste regel vraagt om een andere woordvolgorde: Wat vandaag vermoeid gaat onder / morgen komt het op, herboren.

Ik hoop dat er zangers zijn die de moeite nemen om de Nederlandse woorden onder de Duitse te noteren en een poging wagen ze te zingen.

  

afbeelding: Caspar David Friedrich, Der Abend (1822).

  

Schumann-Eichendorff-Liederencyclus