Itsik Manger: De Bijbel volgens Itsik: Inleiding, Inhoud

Manger

 

Voor velen – gelovigen en ongelovigen – is er in de Bijbel weinig te lachen. De dichter Itsik Manger zag het heilige boek anders. Zijn cyclus van honderd gedichten uit de jaren 1930 en ’40 is losjes op het boek der boeken geïnspireerd, waarbij hij bijbelse figuren allerlei dingen in de mond legt, bijbelse gebeurtenissen naar het sjtetl in Oost-Europa verplaatst en zelfs nieuwe figuren en intriges verzint. Om bij aartsvader Abraham te blijven: deze gaat niet alleen schandalig tekeer tegen aartsmoeder Sara, maar kijkt ook in zijn zakbijbel hoe het verder moet en krijgt bovendien drie sympathieke moslims op bezoek, die de geboorte van zijn zoon aankondigen. Manger noemt zijn gedichten dan ook “een soort spel met de grijze baarden van de aartsvaders en de hoofddoekjes van de aartsmoeders.” Zo krijgt zijn cyclus in een tijd met veel discussie over religieuze baarden en hoofddoekjes een onverwachte actualiteit. Manger schrijft dit alles in rijmende heffingverzen, die ons Nederlanders onweerstaanbaar aan sinterklaasgedichten en rijmen op bruiloften en partijen doen denken.

De ironische titel van zijn gedichtencyclus is “Medresj Itsik”. “Medresj” in het Jiddisj, “midrasj” in het Hebreeuws, betekent “bijbeluitleg”. Alleen legt Manger niets uit, maar fantaseert erop los.

De cyclus bestaat uit een honderdtal gedichten in vijf afdelingen: 1. “De boeken van Mozes” (in feite alleen Genesis), 2. “Samuel”, 3. “Ruth”, 4. “Ester” en 5. “Spel, Ballades en Sonnetten”. Enkele afdelingen hebben een korte inleiding, al of niet op rijm. Ik heb de hele cyclus vertaald, behalve “Spel”, een toneelscène over Jakobs droom, die in vertaling te veel verliest aan sfeer en toespelingen.

De gebruikte uitgave is Medresh Itzik, uitgegeven onder redactie van Chone Sjmeroek door uitgeverij Magnes Press van de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalem (1984). Het Jiddisje origineel is ook online te lezen in de bibliotheek van het National Yiddish Book Center.

Voor zover ik weet is de cyclus nog in geen enkele taal volledig vertaald. Willy Brill vertaalde enkele gedichten in het Nederlands. Moderne woorden als “allright” komen niet voort uit rijmdwang of een poging van de vertaler om leuker te zijn dan de dichter, maar staan in het origineel. Ik heb gestreefd naar een vertaling waarbij zo weinig mogelijk commentaar nodig was. Daarom heb ik gekozen voor bijvoorbeeld “sjabbat” in plaats van “sjabbes” en voor de gebruikelijke Nederlandse persoonsnamen, zoals gespeld in de christelijke versie van de Nieuwe Bijbel Vertaling, dus “Adam” en “Eva” in plaats van “Odem” en “Chawwe”, opdat ook lezers die niet vertrouwd zijn met Jiddisje namen en termen direct begrijpen waar het om gaat. Ik heb enkele niet algemeen bekende termen toegelicht en onder ieder gedicht een verwijzing toegevoegd naar het bijbelboek en het hoofdstuk waarop het gedicht geïnspireerd is, al is dat verband vaak heel los. Hieronder volgt de volledige inhoudsopgave van de cyclus.

 

Een geschenk aan mijn vader…

De gedichten die bijeengebracht zijn in dit boek…

 

De boeken van Mozes

Het offer van Isaak

God in de hemel zij geloofd…

Eva en de appelboom
Eva brengt Adam de appel
Adam is jaloers
De oude dwaas snijdt een nieuw afgodsbeeld
Aartsvader Abraham maakt Lot een verwijt
De dochters van Lot
Abraham en Sara
De drie engelen komen bij aartsvader Abraham
Aartsvader Abraham viert de geboorte van zijn zoon
Sara zingt een slaapliedje voor Isaak
Hagars laatste nacht bij Abraham
Hagar verlaat Abrahams huis
Hagar midden op de weg
Moeder Sara is zwaarmoedig
Aartsvader Abraham slijpt zijn mes
Aartsvader Abraham gaat met Isaak naar het offer
Abraham stuurt Eliëzer op zoek naar een vrouw voor Isaak
Eliëzer praat met reb Betuel
Aartsvader Abraham krijgt een brief
Aartsvader Isaak overhoort zijn zoons op sjabbat na de maaltijd
Jakob koopt het eerstgeboorterecht van Esau
Jakob bedriegt Isaak met het eerstgeboorterecht
Rachel gaat naar de put om water te halen
Aartsvader Jakob ontmoet Rachel
Aartsvader Jakob zingt een serenade onder Rachels raam
Rachel en Lea
Lea brengt liefdesappels mee van het veld
Jakobs dochter Dina heeft een afspraakje
Aartsvader Jakob heeft verdriet om zijn kinderen
Jozef de tsaddik wandelt op de boulevard
Jozef de tsaddik en Zelika
Jozef de tsaddik zoekt de beker bij zijn broers
Aartsvader Jakob repeteert met zijn zoons “De verkoop van Jozef”

 

Samuel

De kleermakersgezel Note Manger lernt de Tenach

Hanna en Peninna
Hanna’s wiegelied
De profeet Samuel en de herder David
De oude reb Isaï
Michal
De dodenbezweerster van Endor
Abigaïl
Batseba
Amnon en Tamar
Koning David en Absalom
Abisag
Abisags laatste nacht in het dorp
Koning David en Abisag
Abisag schrijft een brief naar huis
Abisags treurnis

 

Ruth

Dit fragment uit het gedicht Ruth…

Naomi bidt “God van Abraham”
Naomi spreekt tot haar schoondochters
Naomi kan niet slapen
Orpa kan niet slapen
Ruth kan de slaap niet vatten
Naomi verlaat het dorp
Op de splitsing
Orpa neemt afscheid

 

Ester

Dit boekje is opgedragen aan mijn broer…

De liederen die in dit boekje zijn verzameld

In dit boekje mooi bedacht…

Het lied van de loper
Waarom de tsaddik Mordechai de koning behaagde
Koningin Wasti
Het feestmaal van de koning
Wasti’s klaagzang
Koningin Wasti gaat naar de galg
Ester maakt zich klaar voor de koning
Mordechai komt thuis van Esters bruiloft
De elegie van Fastrigosse
Koningin Ester kan niet slapen
Fastrigosse droomt
De tsaddik Mordechai als bemiddelaar
De koningin komt bij de koning
Fastrigosse stuurt een groet met de vogels
Haman belt Waizata op de redactie
Meester Fonfasse houdt een grafrede op Fastrigosse
Koning Ahasveros na de aanslag
Mordechai komt bij koningin Ester
Haman kan niet slapen
Haman loopt op de binnenplaats van de koning
Fonfasse en zijn gezellen naaien voor Haman een uniform
Mordechai de tsaddik wacht op Satan
Meester Fonfasse bereidt zich voor op de vasten
Koningin Ester vast
Haman bereidt zich voor op het bal
De koning is kwaad
Haman wordt naar de galg geleid
Meester Fonfasse viert feest
Fastrigosses moeder steekt een jaartijdlicht aan

 

Ballades, Sonnetten

Kaïn en Abel
Het klaaglied van Jefta’s dochter
Delila
Saul en David
De ballade van Job de graanverkoper
Kaïn
Het offer van Abraham
Rebekka
Jozef
Jefta’s dochter
Koning David
Koningin Izebel

 

De Bijbel volgens Itsik: De boeken van Mozes