Havdole en taptoe

 

Sammy Gronemann

 

Hawdoloh und Zapfenstreich, “Havdole en taptoe”, is een titel die op het eerste gezicht vreemd lijkt, maar bij nader inzien een zinnige vergelijking biedt. Beide termen hebben namelijk betrekking op het sluitingsritueel van feestelijke vrije tijd. Havdalá, of in de uitspraak van de Oost-Europese joden Havdóle, letterlijk “scheiding”, is het sluitingsritueel van sabbat, de rustdag, waarna de werkweek weer begint. In dat ritueel wordt wijn gedronken en een brandende kaars in wijn gedoofd. Taptoe is het sluitingsritueel met trompetsignaal van de vrije avond van soldaten, de tap van het biervat gaat dicht en de soldaten keren terug naar hun kwartieren.

Sammy Gronemann, jurist, journalist en schrijver, schreef Havdole en taptoe op veler verzoek, nadat hij veel verhalen had verteld en lezingen had gegeven. Het waren zijn memoires uit de Eerste Wereldoorlog, toen hij diende als soldaat in het Duitse leger in het bezette Rusland. Hij werkte in het etappegebied, het gebied achter het front, als vertaler Jiddisj, cultureel organisator en jurist. Het overgrote deel van het boek speelt zich af in Kowno (Kaunas) en Białystok, steden die toen in het Russische rijk lagen en tegenwoordig deel uitmaken van de onafhankelijke staten Litouwen respectievelijk Polen. Gronemann was als West-Europese jood gefascineerd door het leven van de Oost-Europese joden en geeft er een veelzijdige en boeiende beschrijving van. Daarbij rekent hij af met een aantal vooroordelen, bijvoorbeeld dat de joden in het Oosten minder ontwikkeld zouden zijn dan die in het Westen, of dat de Duitse bezetters toen al een antisemitische politiek voerden. Vier jaar voor Havdole en taptoe publiceerde Gronemann zijn roman Tohuwabohu, “Woest en ledig”, die ook handelt over de verschillen in identiteit tussen de joden van het Oosten en het Westen. Die roman is in vertaling op mijn website te lezen. Zijn Havdole en taptoe uit 1924 heeft enige verwantschap met Joden op drift uit 1927 van Joseph Roth, dat ook door mij vertaald is en gepubliceerd op deze website. Gronemanns boek is persoonlijker en geeft blijk van een groot gevoel voor humor.

De gebruikte uitgave is Sammy Gronemann, Hawdoloh und Zapfenstreich; Erinnerungen an die ostjüdische Etappe 1916-1918, mit Zeichnungen von Magnus Zeller. Jüdischer Verlag Athenaeum, Berlijn, 1984.

 

Foto: joodse schooljongens in Kowno (Kaunas).
 
 

Havdole en taptoe