Franz Kafka: verzameld werk

inleiding

Waarom vertaalt iemand het verzameld werk van Franz Kafka? Dat is toch al verschillende keren gedaan? Vragen waarop ik vier antwoorden kan geven.

Ten eerste vertaal ik dit werk voor mijn eigen plezier. Vertalen is de beste manier om in het werk van een schrijver door te dringen – al blijven sommige verhalen en romans van Kafka ondoorgrondelijk. Willem Frederik Hermans zei in zijn essay Honderd jaar Kafka (1982) dan ook: Kafka is moeilijker te vertalen dan het lijkt en zijn proza is trouwens ook in het oorspronkelijke menigmaal duister. Deze duisternis bracht hij niet te weeg door middel van onzorgvuldige, of zogenaamd creatieve, of onzinnige taal, maar zij wordt veeleer opgeroepen door onbeantwoorde vragen, sofismen en minuscule opzettelijke ontsporingen van de gebruikelijke logica.

Ten tweede hebben niet alle vertalers dezelfde vertaalopvattingen en dezelfde smaak. Een paar voorbeelden van verschillen, waarbij ik me beperk tot titels. De roman Der Verschollene is door Willem van Toorn vertaald als Amerika, of de verdwenen jongen. De titel Amerika is niet van Kafka zelf en de jongen is er met de haren bijgesleept. De beste vertaling lijkt mij De verdwenene; “verdwenene” is geen heel gewoon Nederlands woord – maar bij Kafka is ook niets heel gewoon. Das Schloss is vertaald als Het kasteel. Ik vind Het slot beter; de roman gaat namelijk niet over een architectonisch of toeristisch interessant kasteel, maar over een onbenaderbaar, “gesloten”, “op slot” zittend bouwwerk. Brief an den Vater is vertaald als Brief aan vader, een titel die een gezellige oude baas suggereert in plaats van de despoot aan wie de brief gericht is. Daarom vind ik Brief aan Hermann Kafka beter. Ein Hungerkünstler wordt altijd vertaald als Een hongerkunstenaar. Een dergelijk beroep is niet door Kafka bedacht, maar bestond werkelijk op kermissen en in circussen, en omdat een circus geen “kunstenaars” in dienst heeft, maar “artiesten”, heb ik de titel vertaald met Een hongerartiest.

Ten derde verouderen vertalingen, hoe goed ze ook zijn, doordat het Nederlands voortdurend verandert, net als alle levende talen. Om dat te illustreren hieronder dezelfde zin uit Jakhalzen en Arabieren, eerst in de vertaling van Nini Brunt uit 1955 en daarna in die van mij uit 2019:
‘Misschien, misschien,’ zei ik, ‘ik matig mij geen oordeel aan over dingen die mij zo vreemd zijn, het schijnt al een heel oude strijd: het zal in het bloed zitten en zal misschien pas met bloed kunnen eindigen.’
‘Misschien, misschien,’ zei ik, ‘ik wil niet oordelen over dingen waar ik niks mee te maken heb; het lijkt een heel oude strijd; het zit waarschijnlijk in het bloed en eindigt misschien ook wel met bloed.’

Ten vierde zijn ook Kafka’s Duitse teksten in zekere zin veranderd. Vertalingen van voor de jaren 1980 zijn gebaseerd op de door Max Brod geredigeerde uitgaven, de enige die toen beschikbaar waren. Nu heeft Kafka’s vriend Max Brod zich bijzonder verdienstelijk gemaakt door Kafka aan te moedigen en voor hem te bemiddelen bij uitgevers. Na Kafka’s dood in 1924 was hij de executeur-testamentair en volgens het testament moest hij manuscripten vernietigen, maar deed dat niet en redde later een koffer met Kafka’s manuscripten uit handen van de nazi’s. Om uitgaven van de vele onvoltooide verhalen en romans mogelijk te maken paste hij die teksten eigenmachtig aan, zonder daarbij de zorgvuldigheid van hedendaagse wetenschappers in acht te nemen. Betrouwbaarder is de Kritische Ausgabe, sinds 1982 verschenen bij Fischer Verlag. Door Max Brod gegeven titels die ondertussen ingeburgerd zijn, staan in de Kritische Ausgabe en ook in mijn vertaling cursief.

Ik vertaal de drie romans, alle novellen en een groot aantal verhalen. Niet de juridische geschriften, de filosofisch getinte aforismen en de duizenden pagina’s dagboeken en brieven. Met één uitzondering: de Brief an den Vater, die in omvang, stijl en betekenis meer is dan een privébrief van Kafka aan zijn vader (die de brief trouwens nooit onder ogen heeft gekregen.) Veel van Kafka’s werk is onvoltooid of zelfs fragmentarisch gebleven, door zijn slechte gezondheid en vroege dood, door een artistieke impasse of door ontevredenheid over het resultaat. Van de verhalen vertaal ik wat er tijdens Kafka’s leven gepubliceerd is en uit de vele nagelaten verhalen wat min of meer afgerond is – en die laatste keus is subjectief. Een overzicht van het geheel:


Beschouwing (Betrachtung) (verhalen),

Het vonnis (Das Urteil) (novelle),
De stoker (Der Heizer) (novelle),
De gedaanteverwisseling (Die Verwandlung) (novelle),
In de strafkolonie (In der Strafkolonie) (novelle),
Een plattelandsarts (Ein Landartzt) (verhalen),
Een hongerartiest (Ein Hungerkünstler) (verhalen),

in tijdschriften en kranten gepubliceerde teksten,
nagelaten werk,
Brief aan Hermann Kafka,
De verdwenene (Der Verschollene) (roman),
Het proces (Der Proceß) (roman),
Het slot (Das Schloß) (roman).

Ik geef geen toelichtingen op de afzonderlijke verhalen en romans. Het internet telt heel wat websites over zijn werk – de naam “Kafka” scoort tientallen miljoenen hits – en in bibliotheken zijn veel boeken en artikelen over zijn werk te vinden. In de onafzienbare hoeveelheid secundaire literatuur zijn er tenminste twee voortreffelijke gidsen: het Kafka Handbuch (2010) van Manfred Engel en Bernd Auerochs en A Franz Kafka Encyclopedia (2005) van Richard T. Gray e.a. En op kleine schaal is er Kafka, A Very Short Introduction (2004) van Ritchie Robertson. Een biografisch boek met 1200 foto’s en uitgebreid commentaar is Kafkas Welt; Eine Lebenschronik in Bildern (2008), ook de moeite waard voor wie geen Duits kent. Onovertroffen in breedte, diepgang en leesbaarheid is de Duitse, ook in het Engels vertaalde, driedelige biografie (2002, 2008, 2014) door Rainer Stach. En ten slotte is er de website van de Nederlandse Franz Kafka-Kring.

Illustratie: tekeningen van Kafka uit schriften, dagboeken en brieven.