De tunnel

Bernhard Kellermann

De tunnel van Bernhard Kellermann is een science-fictionroman die in de toekomst speelt. Het boek verscheen in 1913 en daardoor biedt het een lezer uit de 21e eeuw een wonderlijke mengeling van verleden: de wereld kort vóór de Eerste Wereldoorlog en toekomst: de wereld enkele decennia later – jaartallen noemt Kellermann niet. Dat de toekomstverwachtingen in 1914 door het uitbreken van de Wereldoorlog zouden veranderen, kon de schrijver niet weten. De oorlog in De tunnel heeft een heel ander karakter: het is er een van de moderne techniek tegen de natuur. De tunnel die onder de Atlantische Oceaan wordt aangelegd, verbindt Amerika en Europa en zorgt na veel technische en financiële problemen uiteindelijk in de hele wereld voor enthousiasme en verbroedering.

De roman is één grote verheerlijking van daadkracht en technisch vernuft en de verpersoonlijking daarvan is de jonge ingenieur en staalfabrikant Mac Allan, die de tunnelbouw leidt. Deze gezonde en sterke figuur wordt afgeschilderd als een ideaal, waar bepaalde tegenspelers zwak bij afsteken en Kellermann bezondigt zich hier en daar aan racisme, wanneer hij hen beschrijft. Ook de emancipatie van de vrouw en de wereld buiten de Verenigde Staten en Europa is in de toekomst van 1913 nog niets gevorderd.

De toekomstverwachtingen zijn voor een lezer uit de 21e eeuw interessant en verrassend: de toekomsttechniek à la 1913 is nog altijd smerig en lawaaiig, grote afstanden worden afgelegd met stoomtreinen, vliegtuigen zijn speeltjes voor de rijken, maar een transatlantische tunnel is mogelijk. Visionair zijn de passages over het werk in de tunnel, die doen denken aan de loopgraven van een jaar later en aan de megalomane projecten en de model-mijnwerker Aleksej Stachanov in de Sovjetunie van de jaren 1930; visionair zijn ook de schilderingen van de financiële wereldcrisis, lang voor de echte crises van 1929 en 2008. Fascinerend beschrijft Kellermann het ontstaan van massahysterie en zijn psychologie van de massa’s is zelfs sterker dan die van individuen.

De tunnel is met zijn “retro-toekomst” niet alleen interessante en bevreemdende science fiction, maar ook bijzonder spannende lectuur. Niet voor niets was de roman een ongekend kassucces, dat in 25 talen vertaald en verschillende keren verfilmd werd. De eerste Nederlandse vertaling dateerde uit 1923. Voor deze nieuwe vertaling heb ik gebruik gemaakt van de eerste druk uit 1913, uitgegeven door S. Fischer in Berlijn.

Kees van Hage

 

foto: still uit de speelfilm Der Tunnel (1915) van William Wauer naar de gelijknamige roman van Bernard Kellermann.

 

De tunnel