De eerste operatie van de dokter

Dokterstas (1)

 

Zebulon Levin

 

Personen
SIMON GOLD, kleermaker, boven de 50 jaar
MICHLE, zijn vrouw
LOUIS, hun zoon (dokter), 26 jaar
ANNY, hun jongste kind, 19 jaar
GOSSY, hun getrouwde dochter, 30 jaar
MAX, Gossy’s echtgenoot
OOM SJLOIME, Michles broer, een oude man
VROUW VAN OOM SJLOIME
HUWELIJKSMAKELAAR
ONBEKEND MEISJE
[De namen Simon, Louis, Anny, Gossy en Max worden op zijn Engels uitgesproken. KvH]

Een doordeweekse avond bij Simon Gold thuis in de East Side. De “front room”. De kamer ziet er feestelijk uit. De tafel is gedekt met een wit tafellaken, waarop borden, grote en kleine glazen, een fles sterke drank, een fles wijn, fruit en cake. Het is groot feest vandaag. Gisteren heeft hun zoon Louis zijn artsdiploma behaald, en vandaag is er een party ter gelegenheid van de grote gebeurtenis. De arme kleermaker heeft veel moeite moeten doen om zijn zoon voor arts te laten studeren. Op eigen kracht was hem dat zeker niet gelukt. Iedereen heeft hierbij meegeholpen: Anny, hun jongste kind, heeft een financiële bijdrage geleverd, toen er schoolgeld voor college betaald moest worden en de student van het nodige voorzien moest worden. Gossy, de getrouwde dochter, heeft zoveel mogelijk meegeholpen. Oom Sjloime, Michles broer, een customer peddler, die zelf geen kinderen heeft, deelde vaak briefjes uit van vijf, tien, vijfentwintig en vijftig dollar, en hield dat bij in een speciaal boekje. Ze wisten allemaal dat hun geld goed besteed was: Louis zou dokter worden! Als tegenprestatie verwachten ze alles wat hun toekomt – met de bijbehorende voldoening. Als het doek opgaat is het toneel leeg. Michle komt uit de keuken met een schaal koekjes, die ze op tafel zet. Ze kijkt de kamer rond om te zien of alles in orde is. Ze trekt de gordijnen een beetje recht en verplaatst dingen op de “mantel piece”. Daarna herschikt ze de borden en glazen op tafel. Ze herinnert zich iets en gaat terug naar de keuken. Haar man, Simon Gold, komt thuis van zijn werk.

MICHLE Het is al laat. Ga je maar verkleden. Je zult zien dat ze vandaag wat vroeger komen.
SIMON Alles allright? Is er alles wat we nodig hebben?
MICHLE Kijkt rond. Ik denk dat alles er is. Ga je maar verkleden. Ik ga ook wat anders aantrekken. Wat doen we met het bier? Ga je flesjes kopen of een paar pint?
SIMON Flesjes zijn beter. Die zijn makkelijker te dragen. Af.
MICHLE Wacht eens even. Weet je wat voor een man hier vandaag geweest is?
SIMON Nou?
MICHLE Als ik wil kan ik zeggen dat jij vandaag een paar duizend dollar verdiend hebt.
SIMON Ik een paar duizend dollar verdiend?
MICHLE Je vond het een paar jaar geleden prima dat Louis zou trouwen met het meisje met de tweeduizend dollar.
SIMON Wat heeft dat ermee te maken?
MICHLE Prettig gestemd. Gisteren kwam Louis met zijn doktersdiploma en vandaag is er al een huwelijksmakelaar geweest met een kandidate van vierduizend dollar.
SIMON Met een lichte glimlach. Waar is die man? Je had zijn adres moeten noteren.
MICHLE Ik hoef zulke adressen niet! Ik heb een zoon grootgebracht die nu dokter is, en nu komen ze met vierduizend dollar aanzetten! Heb jij dat geld in huis?
SIMON Ik zou het wel eens bij elkaar willen zien.
MICHLE Ik heb zo’n antwoord gegeven dat hij niet wist hoe gauw hij weg moest komen. Ga die flesjes bier maar halen en kom gauw terug.
SIMON Gaat de deur uit.
MICHLE Vergeet dat ze zich iets herinnerd had en gaat weer aan het werk in de front room. Ze schuift de tafel verder naar de muur – dat bevalt haar niet – en schuift hem terug naar zijn oude plaats; verschuift de stoelen, schuift ze weer terug – het is krap! Krap! – Je kunt je niet wenden of keren. Er komen – even afkloppen – heel wat mensen, waar moeten die allemaal zitten? Ze kijkt wanhopig om zich heen. Ze verschuift de stoelen weer – het wordt alleen maar slechter.
SIMON Komt binnen in zijn goede pak. Genoeg geschoven met de “furniture”, de front room wordt toch niet groter.
MICHLE Heb je je al verkleed? Waarom heb je geen bier gehaald?
SIMON Ik ga al.
MICHLE Ga je zo de street op met je blauwe suit en dat gesteven hemd, midden in de week?
SIMON Voor wie moet ik bang zijn? Het zijn mijn spullen, ik ben niemand wat schuldig.
MICHLE Hopelijk bezitten we over vijf jaar wat je aan schulden hebt.
SIMON Ík heb geen schulden, maar Louis en hij betaalt alles terug.
MICHLE Ga nou maar. Wat zien je schoenen eruit! Waarom heb je je schoenen niet laten poetsen?
SIMON Veegt met zijn broekspijp over de neuzen van zijn schoenen. Wie let er nou op die schoenen?
MICHLE Ga nou maar! Kijk even wie daar is.
ANNY Komt aan van haar werk. Heeft papa zijn dress al aan?
MICHLE Kijk, Anny, zó gaat hij bier halen.
SIMON Gaat de deur uit.
MICHLE Kom hier, dochter van me, dan kussen we. Moeder en dochter kussen elkaar. Ze gaan zitten. Ze zijn in een goede stemming. Zo gauw als ze dat weten… Gisteren kwam Louis thuis met zijn doktersdiploma en vandaag komt er al een man met een huwelijkskandidaat met vierduizend dollar, hoe vind je dat?
ANNY Nieuwsgierig Wie is dat meisje?
MICHLE Vraag je dat aan míj? Ken ik haar dan? Die man zei dat haar vader een store heeft met dresses en waists.
ANNY Wat is dat voor een meisje?
MICHLE Die man zei dat ze hier niet ver vandaan geboren is, ze heeft de high school afgemaakt en is heel knap. Hij wist niet hoe gauw hij weg moest komen. Met vierduizend dollar komen ze hier aanzetten! Moet je zien: wat zit ik hier te zitten? In de kitchen is nog veel te doen. Ze staat op en gaat naar de keuken.
ANNY Bekijkt de front room met een ontevreden gezicht. Hij bevalt haar niet. Ze wou dat de kamer ruimer en mooier was. Ze trekt de gordijnen recht en verschuift dingen op de “mantel piece”. Ze pakt een plak cake van tafel, neemt een hap en gaat zitten, in gedachten.
MICHLE Brengt weer iets uit de keuken binnen.
OOM SJLOIME en zijn VROUW Komen achter haar binnen. Hij is een oudere man met een korte, grijze baard. Zijn vrouw en hij hebben feestkleding aan. De vrouwen kussen elkaar.
MICHLE Neem maar, Anny, en geef je oom een kus.
ANNY Glimlacht. Het moet niet.
OOM SJLOIME Denk je dat ik erom ga vragen? Hij omhelst Anny en geeft haar een kus.
MICHLE Gaat de kamer uit en komt al gauw weer terug. Sjloime, ik moet je wat vertellen, ik heb toch zoiets krankzinnigs meegemaakt. Wie denk je dat hier vandaag geweest is?
OOM SJLOIME Geen idee! Ik ben benieuwd! Ik ben niet helderziend!
MICHLE Ik ben de lever aan het snijden, klopt er een man aan die vraagt of hier een familie Gold woont. Ik zeg yes. Hij vraagt of onze zoon gisteren het doktersdiploma gekregen heeft. Ik zeg yes. Wie denk je dat dat was? Iemand met een huwelijkskandidaat voor Louis, met vierduizend dollar.
OOM SJLOIME Dat is Amerika! “I’ll bet you” dat de huwelijksmakelaars watchen wie een diploma krijgt en dat ze alle dokters noteren. Iedereen is slim in zijn business. Wat voor een huwelijkskandidaat was het? Met vierduizend dollar? Waarom juist vierduizend?
MICHLE Trots Dat heb ik niet eens gevraagd. Haar ouders, zei hij, hebben een store met dresses met waists.
OOM SJLOIME Ik had hem het huis uitgezet.
MICHLE Wat ík gedaan heb? Hij kwam bij mij de deur niet in.
OOM SJLOIME Vierduizend dollar is een heel bedrag, maar voor Louis is dat geen geld. Ik moet zeggen dat het ons meer kost. Ik kan het je voorrekenen. Hij haalt een boekje uit zijn zak. Ik reken niet mee de tijd dat hij naar school, naar highschool ging, ik weet niet precies wat dat gekost heeft. Hij kijkt in zijn boekje. Van mij heeft hij gekregen: vijf… twintig… vijfentwintig… vijftig… twintig… vijfentwintig… Wat moet ik meerekenen? Ik kijk even naar de onderste regel: vierhonderdvijfenzeventig dollar – dat is vijfhonderd min vijfentwintig. Bij mij was het zo goed bewaard als bij de grootste banken. Vraag je mij daar een cent af te halen, dan zeg ik nee. Precies een jaar geleden studeerde de zoon van een vrouwelijke klant af en kreeg al gauw een meisje met vijfduizend dollar. Je had hem moeten zien: een dokter van niks. Wat zeg ik, een dokter? Een tandarts, meer niet. Als die vijfduizend krijgt, is Louis een “bargain” voor twintigduizend. Dat is een knappe vent, dat hij onder de tafel door kan wandelen. Niet echt kwaad Hier gaat bloed vloeien als Louis één cent minder dan tienduizend dollar krijgt.
MICHLE Blij en voldaan Van mij hoeft hij nog helemaal niet te trouwen! Hij is toch zeker geen meisje, waar ik vanaf wil?
OOM SJLOIME Wacht, ik was nog aan het rekenen! Laat het me even uitrekenen!
MICHLE Reken nou voor haar. Wijst naar Anny.
OOM SJLOIME Om hoeveel gaat het?
MICHLE Laten we hopen dat je dat iedere week verdient of op zijn minst iedere maand met mijn man samen. In de tijd dat Louis naar college ging heeft ze meer dan driehonderd dollar gegeven.
OOM SJLOIME “Meer dan driehonderd dollar”: daar heb ik niks aan. Ik wil weten hoeveel.
MICHLE Anny, zeg maar hoeveel.
ANNY Driehonderdvijftien dollar.
OOM SJLOIME Daar heb ik wat aan. Maakt een notitie. Tegen Anny Als je er wat van af wilt halen, betaal ik je wel cash.
MICHLE Zij haalt daar niets vanaf en jij betaalt haar niets. Kom, Anny, ga je maar verkleden. Wie komt daar binnen? Ze kijkt naar de deur.
SIMON Komt binnen met de flesjes bier onder zijn armen, in zijn handen en in zijn zakken.
GOSSY en MAX Komen na Simon binnen. Alle vrouwen kussen elkaar.
MICHLE Gaan jullie allemaal aan tafel? Ik moet nog even naar de keuken. Gaat de kamer uit.
ANNY Gaat met haar mee.
MICHLE Komt meteen terug. Sjloime, vertel jij wie er vandaag geweest is. Ik heb geen tijd. Ze gaat naar de keuken.
GOSSY Kijkt nieuwsgierig. Wie is hier geweest?
OOM SJLOIME In Amerika kent iedereen zijn business. Gisteren deelden ze de diploma’s uit aan de nieuwe dokters. En vandaag was hier al een man, een huwelijksmakelaar, voor Louis.
GOSSY Met hoeveel?
OOM SJLOIME Schandalig om dat nog een keer te vertellen.
GOSSY Hoeveel?
OOM SJLOIME Met vierduizend dollar.
GOSSY Nou ja! Ze lacht.
SIMON Ik zou dat geld wel bij elkaar willen zien.
GOSSY Tegen haar vader Kom nou! Als we jouw zin gedaan hadden, was Louis een jaar geleden getrouwd met dat meisje met tweeduizend dollar dat ze hem aangepraat hadden.
OOM SJLOIME Tegen Gossy Je vader is geen geweldige businessman. Vraag hem maar hoeveel het ons gekost heeft dat Louis dokter werd. Ik heb eerder al uitgerekend wat het college alles bij elkaar gekost heeft. Hoeveel krijg jij?
GOSSY Max weet meer van de financiën. Tegen haar man. Hoeveel, Max?
MAX Twee weken geleden was het precies driehonderd dollar.
OOM SJLOIME “Twee weken geleden”: daar heb ik niks aan; hoeveel is het vandaag?
MAX Daarna hebben we betaald voor een suit.
OOM SJLOIME Zo komen we er niet uit! Hoeveel heb je gegeven voor de suit?
MAX Voor de suit heb ik vierentwintig dollar gegeven.
OOM SJLOIME Eindelijk. Dat is driehonderdvierentwintig dollar.
SIMON Waarom moeten we nu rekenen? Laten we liever aan tafel gaan om iets te eten.
GOSSY Wie moet er nog komen? Waar is Louis?
SIMON Die komt zo… Ik heb Wagman uitgenodigd van mijn shop. Je kent hem wel, want ik heb van hem de vijftig dollar geleend en Borech en Malke met de kinderen komen nog. Dat zijn ze. Michle en Ann moeten aan tafel komen. Roept Michle! Ann!
MICHLE Rent naar binnen. Wat is er?
SIMON Zorg dat je klaar bent daar en kom aan tafel. Waar is Ann?
MICHLE Ik schrik me dood, hij schreeuwde zo dat ik dacht dat er brand was. Ze gaat terug naar de keuken.
ANNY Komt binnen in een zwarte jurk en gaat aan tafel zitten.
SIMON Schenkt de glazen vol.
GOSSY Waar is Louis? Waarom is Louis er niet? Hij weet toch dat er visite is?
OOM SJLOIME Hij komt iets later. Wat is het probleem?
GOSSY Wordt kwaad. Hij weet dat er visite is!
OOM SJLOIME Schreeuw liever tegen hém. Waarom schreeuw je tegen míj? Ík ben toch niet te laat?
SIMON Als Michle komt, kunnen we iets drinken voor de “party” begint. Wat doe je daar al die tijd?
GOSSY Lucht haar hart tegen haar vader. Ze komt wel! Ze komt wel! De tafel loopt niet weg.
SIMON Ik voel me niet lekker.
MICHLE Komt binnen, opgedoft als voor een feest.
OOM SJLOIME Hoe komt het dat Louis er nog niet is? Een slokje brandewijn kan ondertussen geen kwaad. Hij pakt een vol glaasje. Lechajiem! Proost!
ALLEN Drinken.
MICHLE Ik geloof dat ik de deur hoor. Ze staat op en gaat de keuken in.
ALLEN Kijken wie er binnenkomt. Er klinkt een luid “Good evening!” Ze wachten om te zien wie het is.
MICHLE Komt binnen, gevolgd door een onbekende man met een verzorgde, volle, bruine baard; hij is gekleed als een Amerikaanse “progressieve” reverend. Dit is de man waarover ik jullie verteld heb, die vandaag hier geweest is.
HUWELIJKSMAKELAAR Good evening, mazzel tov, mijn beste wensen.
OOM SJLOIME Thank you, gaat u zitten om met ons te proosten.
HUWELIJKSMAKELAAR Gaat zitten. Ik ben geen grote drinker. In onze “line of business” moeten we ervan afblijven. Hij zet het glaasje aan zijn lippen. Lechajiem, op de gezondheid en het geluk van alle joden. Hij neemt een slokje. Bij u is het een feestdag: een zoon heeft zijn doktersdiploma behaald. Het is een groot geluk voor zijn vader en moeder, en reden voor een feestje.
OOM SJLOIME Ik had het er hier al over, hoe dat zo snel bekend is.
HUWELIJKSMAKELAAR Glimlacht. Als wíj het niet weten, wie dan wel? Het is onze business. Als u wilt kan ik u zo een lijstje geven van al degenen die gisteren een doktersdiploma gekregen hebben.
OOM SJLOIME U moet me eens exposen wat ik u wil zeggen. Ik heb het idee dat u uw business niet goed verstaat. We hebben hier allemaal kromgelegen. We zaten tot onze nek in de schulden en keken allemaal uit naar dat diploma, komt er de volgende dag meteen een huwelijksmakelaar met vierduizend dollar. Dat is toch nauwelijks genoeg om een praktijk te fixen met instrumenten en een auto. Een beetje tandarts die net afgestudeerd is of iemand met een gewone drugstore heeft vandaag de dag toch al meer dan tweemaal zoveel nodig.
HUWELIJKSMAKELAAR Ik hoop dat u me excuset. Aan mevrouw Wijst naar Michle kon ik hier vandaag mijn verhaal niet kwijt en daarom ben ik teruggekomen. Ik zei vierduizend dollar, maar ik heb er ook plenty met meer. Ik werk niet voor common partijen met operators. Ik heb ook contracten getekend met partijen van achtduizend, tienduizend en zelfs twintigduizend – –
MICHLE Valt hem in de rede Met twintigduizend dollar?
HUWELIJKSMAKELAAR Trots Yes, ma’m, plenty.
GOSSY Met dokters?
HUWELIJKSMAKELAAR Als het zo uitkwam. Ik heb contracten gesloten met de grootste mensen uit de manufacture. En met gelijkwaardige mensen uit de business. De partij die ik hier vandaag heb voorgesteld is een heel fijn meisje van de highschool, ze is al bijna teacher, een rijke businessman met twee stores is verliefd op haar, maar zij heeft liever een dokter, because zij is zelf toch ook educated.
GOSSY Voor vierduizend dollar een dokter!
MICHLE Voor vierduizend dollar? Hoe kan ze dat willen?
HUWELIJKSMAKELAAR Glimlacht. Amerika is een vrij land. Misschien wil ze zelfs wel een professor. Ik heb haar gepromised het te tryen. Als ze erg in de smaak valt, kun je er waarschijnlijk nog een paar honderd dollar uitkrijgen. Zíj willen een huwelijk.
GOSSY Abrupt Hoor je dat, mama, als zíj in de smaak valt!
SIMON Meer dan een paar dollar kun je sure niet krijgen?
HUWELIJKSMAKELAAR Die mensen zijn geen miljonair, ze hebben nog meer meisjes. Ik heb plenty andere kandidaten voor het uitzoeken. Hij kijkt om zich heen. De dokter zelf is er niet, zo te zien. Ik zou hem graag eens zien.
GOSSY Maar dat is voor Louis een regelrechte chotspe! Hij weet toch dat de “party” zonder hem niet kan beginnen!
OOM SJLOIME Rustig, niet schreeuwen – – Daar is iemand. Wie is daar?
ALLEN Kijken wie er aankomt.
LOUIS Komt binnen. Hij wordt gevolgd door een meisje van een jaar of twintig. Good evening.
MEISJE Good evening.
ALLEN Kijken naar het meisje. Niemand kent haar. Ze is hier voor het eerst. Allen wachten tot Louis iets zegt en uitleg geeft.
LOUIS Kijkt erg geschrokken.
ALLEN Kijken met nieuwsgierige gezichten. Ze willen zo gauw mogelijk weten wie het meisje is en waarom ze nu met Louis hier gekomen is. Maar dat hoor je niet te vragen.
GOSSY Is het ongeduldigst en nieuwsgierigst van allemaal…
MEISJE Is in verlegenheid gebracht. Ze weet zich geen houding te geven. Ze probeert te glimlachen… Ze is geschrokken… Dit blijft een paar minuten zo.
LOUIS Pakt teder de rechterhand van het meisje, praat ernstig en veelbetekenend. Ik ben vandaag zo gelukkig dat ik… Op deze feestelijke dag voor ons… Voor kan stellen mijn geliefde… Mijn vrouw…
GOSSY Gilt Wat zegt hij?
MICHLE Hè, wat, hè?
OOM SJLOIME Hij praat, maar één woord dat hij zegt begrijp ik niet.
ALLEN Kijken hun ogen uit.
LOUIS Schrikt. Vandaag zijn we voor altijd verenigd… In court… We zijn getrouwd in court… Dat hebben we besloten… Niets mag ons meer in de weg staan… Onze liefde moest tot vandaag geheim blijven… Financieel zijn we arm, maar in de liefde zijn we rijk… We zijn gelukkig… – – –
ANNY Schreeuwt Mama! Mama! Kijk wat er met mama is!
Er ontstaat tumult.
OOM SJLOIME Zien jullie niet dat ze flauwgevallen is? Besproei haar met water! Masseer haar slapen!
Ze rennen naar de keuken om water te halen.
BRUID Trekt zich terug in een hoek, geschrokken en bleek.
HUWELIJKSMAKELAAR Sluipt stil het huis uit zonder een good-bye.
DOKTER Gaat naar zijn moeder.
Ze komen met water, besproeien de flauwgevallen moeder en masseren haar slapen.
OOM SJLOIME Ze is weer bij! Ze is weer bij!
MICHLE O, vertel me waar ik ben? Huilend. Laat me flauwvallen!
LOUIS Kom, mama, je moet naar bed. Hij pakt haar pols, haalt zijn horloge tevoorschijn en let goed op… Daarna haalt hij uit zijn zak een vulpen en een blaadje papier en schrijft iets op. Gaat er iemand naar de drugstore?
ANNY Pakt het recept en gaat het huis uit.
LOUIS Dringt aan. Kom, mama, je moet naar bed.
GOSSY Is het meest verslagen van allemaal.
MICHLE Bitter. Ik hoef niet, ik wil niet naar bed… Ik vind het best hier… Ik wil naar mijn grote trots kijken, nu ik het nog beleven mag…
SIMON Als we een jaar geleden mijn zin hadden gedaan, toen we een kans hadden op die tweeduizend dollar…
OOM SJLOIME Tegen Simon. Zo ben jij toch weer de verstandigste. Hij gaat naar de dokter, pakt diens oor en draait eraan, zonder boosheid. Yes, je ontpopt je als een grote dokter! Je hebt vandaag op ons allemaal een goede operatie uitgevoerd.
GOSSY Diep zuchtend, heen en weer wiegend, met haar armen op haar borst. O, een operatie, o, hij heeft ons geopereerd!

Doek

 

Zebulon (uitspraak: Zvoeln) Levin (1877-1935): Dem doktor’s ersjte operatsië. in Komediën 1917-1920, pp. 137-158. New York, 1920.